نشست تخصصی «فردای ایران در عصر هوش مصنوعی؛ همراه با تحلیل گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴» به همت مرکز نوآوری و تحول دیجیتال اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران و با همکاری مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف در اتاق تهران برگزار شد.
در این نشست، وضعیت توسعه هوش مصنوعی در ایران، آثار این فناوری بر بهرهوری و رقابتپذیری بنگاهها، روند تحولات بازار کار و مهمترین الزامات سیاستی و مدیریتی کشور بررسی شد. همچنین، بخشی از یافتههای گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴ ارائه و درباره فرصتها، چالشها و اولویتهای کشور در عصر هوش مصنوعی بحث و تبادلنظر شد.
در بخش نخست نشست، شهاب جوانمردی عضو هیئترئیسه اتاق بازرگانی تهران، روحالله هنرور همبنیانگذار مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف و مقداد ولایی هممدیرعامل و همبنیانگذار جابویژن به سخنرانی پرداختند.
در بخش دوم نیز پنلی تخصصی با میزبانی فرزین فردیس عضو هیئترئیسه اتاق بازرگانی تهران و با حضور سیدایمان میرعمادی دانشیار دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، عمادالدین فاطمیزاده رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، فرهاد نیلی استاد مدعو دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف و مجید نیلی احمدآبادی استاد دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر دانشگاه تهران برگزار شد.
معیار موفقیت هوش مصنوعی، افزایش رقابتپذیری بنگاهها است
شهاب جوانمردی، عضو هیئترئیسه اتاق بازرگانی تهران، در سخنان خود بر ضرورت عبور از مرحله انتشار گزارشهای سالانه و حرکت به سمت تدوین یک برنامه اقدام مشترک تأکید کرد؛ برنامهای که بتواند بهصورت عملی به ارتقای بهرهوری و افزایش رقابتپذیری بنگاههای ایرانی در عصر هوش مصنوعی منجر شود.
جوانمردی با اشاره به ضرورت تغییر معیارهای ارزیابی توسعه هوش مصنوعی در کشور گفت موفقیت ایران در این حوزه را نمیتوان صرفاً با تعداد مقالات علمی، شمار متخصصان یا تعداد شرکتهای فعال در زمینه هوش مصنوعی سنجید. به گفته او، معیار نهایی موفقیت آن است که چه تعداد از بنگاههای کشور با بهرهگیری از هوش مصنوعی توانستهاند بهرهورتر شوند، بازارهای جدیدی ایجاد کنند و توان رقابت خود را در سطح منطقهای و جهانی افزایش دهند.
این دیدگاه، بر ضرورت پیوند میان ظرفیت علمی و فناوری کشور با نیازهای واقعی اقتصاد و بنگاهها تأکید دارد. بر این اساس، توسعه پژوهش، تربیت نیروی انسانی و شکلگیری شرکتهای تخصصی زمانی به نتیجه مطلوب میرسد که آثار آنها در بهبود عملکرد سازمانها، افزایش بهرهوری، کاهش هزینهها، توسعه محصولات و خدمات جدید و گسترش بازار بنگاهها قابل مشاهده باشد.
معرفی و ارائه نکات کلیدی گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴
در ادامه نشست، روحالله هنرور همبنیانگذار مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف، به معرفی گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴ و تشریح منطق حاکم بر تدوین آن پرداخت.
هنرور با اشاره به نقش مشاوران و صاحبنظران در فرایند تدوین این گزارش توضیح داد که دیدگاههای تخصصی آن ها به گروه تهیهکننده گزارش کمک کرده است تا مهمترین موضوعات و مؤلفههای مورد نیاز برای تحلیل وضعیت هوش مصنوعی در ایران را شناسایی و اولویتبندی کند.
به گفته او، در جریان تهیه گزارش، مجموعه بزرگی از دادهها، سیاستها، اسناد تحلیل سیاستی و گزارشهای تحلیل صنایع که در سطح بینالمللی منتشر شدهاند، جمعآوری و بررسی شده است. همچنین، چارچوبها و گزارشهای نهادها، سازمانها و شرکتهای بینالمللی مورد مطالعه قرار گرفتهاند تا مشخص شود شاخصهای هوش مصنوعی در جهان چه ابعادی را میسنجند و برای ارزیابی وضعیت کشورها به چه متغیرهایی توجه میکنند.
هنرور در ادامه به تشریح ابعاد اصلی گزارش و ارائه 10 یافته کلیدی شاخص هوش مصنوعی ایران پرداخت. این یافتهها تصویری از وضعیت کشور در حوزههای مختلف مرتبط با هوش مصنوعی ارائه میکنند و میتوانند مبنایی برای گفتوگو میان سیاستگذاران، فعالان اقتصادی، دانشگاهها، مدیران بنگاهها و شرکتهای فناوری قرار گیرند.
اهمیت این گزارش تنها به توصیف شرایط موجود محدود نمیشود. ارزش عملی چنین شاخصی زمانی آشکار خواهد شد که یافتههای آن در تعیین اولویتها، طراحی سیاستها، تقسیم کار میان بازیگران و ارزیابی نتایج برنامههای توسعه هوش مصنوعی مورد استفاده قرار گیرد.
بازار کار هوش مصنوعی؛ رشد سریع، اما اندازهای همچنان محدود
مقداد ولایی، همبنیانگذار جابویژن، بخش دیگری از نشست را به تحلیل وضعیت بازار کار و مشاغل مرتبط با هوش مصنوعی اختصاص داد.
او با طرح این پرسش که آیا هوش مصنوعی در ایران نیز توانسته است به موتور رشد اقتصادی و افزایش بهرهوری نیروی کار تبدیل شود، گفت کشورهایی میتوانند از ظرفیتهای این فناوری برای پیشبرد اقتصاد خود استفاده کنند که هوش مصنوعی را در سازمانها، نظام آموزشی و در نهایت بازار کار نهادینه کنند.
به گفته ولایی، برخورداری از دانش فنی و نیروی متخصص، شرط لازم توسعه هوش مصنوعی است، اما بهتنهایی کفایت نمیکند. سازمانها و بنگاهها باید بتوانند این ظرفیت تخصصی را جذب و در فرایندهای واقعی خود به کار گیرند. نظام آموزشی نیز باید مهارتهای مورد نیاز بازار کار آینده را شناسایی کند و متناسب با تحولات فناوری تغییر یابد.
ولایی با اشاره به اینکه مشاغل حوزه فناوری معمولاً در مقایسه با بسیاری از گروههای شغلی دیگر رشد بیشتری را تجربه میکنند، گفت متخصصان حوزه هوش مصنوعی در میان مشاغل فناوری نیز در شمار گروههای پیشرو قرار گرفتهاند.
بر اساس دادههای ارائهشده در این نشست، در پاییز ۱۴۰۴ تعداد فرصتهای شغلی ایجادشده برای جذب متخصصان هوش مصنوعی در مقایسه با فصل مشابه سال قبل، حدود ۳۳ درصد افزایش یافته است این میزان رشد، در مقایسه با بسیاری از گروههای شغلی دیگر قابل توجه ارزیابی میشود.
با وجود این رشد، اندازه مطلق بازار کار تخصصی هوش مصنوعی در ایران همچنان محدود است. طبق آمار ارائهشده، در مجموع حدود ۱۲۰۰ آگهی شغلی مرتبط با هوش مصنوعی منتشر شده که بهطور متوسط معادل حدود 100 آگهی در ماه است.
همچنین، سهم فرصتهای شغلی مرتبط با هوش مصنوعی از کل آگهیهای شغلی بازار، از حدود ۰٫۰۱۷ درصد به ۰٫۰۴۲ درصدافزایش یافته است. بر این اساس، سهم این مشاغل تقریباً دو و نیم برابر شده است.
این آمار تصویری دوگانه از بازار کار هوش مصنوعی ایران ارائه میکند: از یکسو، تقاضا برای جذب متخصصان این حوزه با سرعت قابل توجهی در حال افزایش است و از سوی دیگر، تعداد مطلق فرصتهای شغلی همچنان محدود است. افزون بر این، مشاغل مرتبط با هوش مصنوعی هنوز در برخی صنایع و موقعیتهای شغلی مشخص متمرکز هستند و این فناوری بهصورت گسترده در تمام بخشهای اقتصادی نفوذ نکرده است.
ازاینرو، گسترش بازار کار هوش مصنوعی صرفاً به افزایش عرضه نیروی متخصص وابسته نیست، بلکه نیازمند افزایش تقاضای واقعی بنگاهها، شناسایی موارد کاربرد، بازطراحی فرایندهای سازمانی و شکلگیری مدلهای کسبوکار مبتنی بر هوش مصنوعی است.
پنل تخصصی؛ سه پرسش درباره آینده هوش مصنوعی در ایران
در بخش دوم نشست، فرزاد فردیس، عضو هیئترئیسه اتاق بازرگانی تهران، سه پرسش محوری را با اعضای پنل در میان گذاشت:
1. مهمترین اشتباهی که در سطح ملی و بنگاهی در مواجهه با صنعت هوش مصنوعی مرتکب شدهایم، چه بوده است؟
2. کدام بخش از گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران برای اعضای پنل جذابتر، امیدبخشتر یا نگرانکنندهتر بوده است؟
3. اگر هر یک از اعضای پنل در جایگاه رئیس بالاترین نهاد هوش مصنوعی کشور قرار میگرفت، چه اقداماتی را در اولویت قرار میداد؟
اعضای پنل در پاسخ به این پرسشها، مسائل مختلفی از جمله حکمرانی داده، ضعف شناخت مدیران از ماهیت تحول هوش مصنوعی، ضرورت تعیین جایگاه ایران در زنجیره ارزش این فناوری، اهمیت فرهنگ مدیریتی و پیامدهای تحولآفرین هوش مصنوعی بر علم، اقتصاد و جامعه را مطرح کردند.
فرهاد نیلی: بازی امروز ایران، بازی داده است
فرهاد نیلی، استاد مدعو دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، با تأکید بر اهمیت داده گفت: «هم در سطح حاکمیت و هم در سطح کسبوکار، بازی ما تا اطلاع ثانوی، بازی داده است.»
او داده را پیشنیاز منطقی توسعه صنعت هوش مصنوعی دانست و تأکید کرد که هنوز پرسشهای پاسخدادهنشده و مسائل زیرساختی متعددی در این زمینه وجود دارد. به اعتقاد او، توسعه هوش مصنوعی بدون برخورداری از زیرساخت مناسب داده و بدون تعیین قواعد روشن برای مدیریت و استفاده از آن امکانپذیر نیست.
نیلی همچنین به اهمیت حکمرانی داده و ظرفیتهای اقتصادی نهفته در آن اشاره کرد. از این منظر، مسئله فقط جمعآوری و نگهداری داده نیست؛ بلکه کیفیت داده، استانداردسازی، دسترسی، امنیت، مالکیت، اشتراکگذاری و چگونگی استخراج ارزش اقتصادی از آن نیز
عمادالدین فاطمیزاده: آیا اساساً صنعت هوش مصنوعی در ایران شکل گرفته است؟
عمادالدین فاطمیزاده، رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، سخنان خود را با طرح این پرسش آغاز کرد که آیا اساساً در ایران صنعتی با عنوان صنعت هوش مصنوعی شکل گرفته است یا خیر.
او یکی از مهمترین مشکلات کشور را کمبود مدیرانی دانست که اهمیت، ماهیت و ارزش هوش مصنوعی را بهدرستی درک کرده باشند. به گفته فاطمیزاده، هنوز در برخی موارد، پروژههای متعارف هوشمندسازی با عنوان هوش مصنوعی معرفی و عرضه میشوند. از سوی دیگر، گاهی مفهوم هوش مصنوعی به یک حوزه محدود، مانند مدلهای زبانی، تقلیل داده میشود.
او تأکید کرد که هوش مصنوعی مجموعه گستردهای از فناوریها، قابلیتها و کاربردها را شامل میشود و استفاده مؤثر از آن نیازمند شناخت دقیق مسئله، آمادگی سازمانی و توانایی بازطراحی فرایندهاست.
فاطمیزاده همچنین بر ضرورت تربیت یا ورود سریع نیروهایی تأکید کرد که تفاوت میان «تحول مبتنی بر هوش مصنوعی» و «نحول دیجیتال» را درک کنند. این نیاز هم در بخش دولتی و هم در بخش خصوصی احساس میشود.
بر اساس این دیدگاه، تحول هوش مصنوعی صرفاً به معنای خرید ابزار، استفاده از یک نرمافزار یا افزودن یک قابلیت هوشمند به فرایندهای موجود نیست؛ بلکه سازمانها باید بتوانند شیوه تصمیمگیری، ساختارها، فرایندها، مدل کسبوکار و نحوه تعامل میان فناوری و نیروی انسانی را بازطراحی کنند.
مجید نیلی احمدآبادی: تحول هوش مصنوعی بهاندازه کافی جدی گرفته نشده است
مجید نیلی احمدآبادی، استاد دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر دانشگاه تهران، یکی از بزرگترین اشتباهات در سطح سیاستگذاری را جدی نگرفتن تحولات امروز و آینده هوش مصنوعی دانست.
او گفت برخی افراد، پیشبینیهای مطرحشده درباره تأثیرات هوش مصنوعی را صرفاً بزرگنمایی شرکتهای بزرگ فناوری برای افزایش ارزش سهام خود تلقی کردهاند؛ درحالیکه تحولات این حوزه میتواند بنیانهای تولید علم، اقتصاد، بازار کار و زندگی اجتماعی را دگرگون کند.
نیلی احمدآبادی با اشاره به اینکه تولید علم در حال خارجشدن از انحصار انسان است، گفت ممکن است هوش مصنوعی در آینده نزدیک و با نیاز محدودتر به مداخله مستقیم بشر، به یافتهها و اکتشافاتی دست یابد که انسان هنوز به آنها نرسیده است. به اعتقاد او، چنین تحولی میتواند به یک تغییر پارادایمی جدی منجر شود.
او در بخش دیگری از سخنان خود تأکید کرد که بنگاههای ایرانی حتی پیش از دستیابی به دادههای کاملاً تمیز، یکپارچه و سازمانیافته نیز فرصتهای متعددی برای استفاده از هوش مصنوعی دارند؛ اما بسیاری از شرکتها هنوز به سراغ این فرصتها نرفتهاند.
به گفته او، یکی از دلایل اصلی این وضعیت، درکنشدن ماهیت تحول هوش مصنوعی و ضعف فرهنگ مدیریتی است. در بسیاری از موارد، مانع اصلی استفاده از هوش مصنوعی صرفاً کمبود فناوری یا داده نیست، بلکه نبود آمادگی مدیریتی و سازمانی برای پذیرش تغییر است.
نیلی احمدآبادی همچنین به ارتباط میان بلوغ مدیریت منابع انسانی و حرکت سازمانها به سمت هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت تجربه نشان میدهد شرکتهایی که از رویکردهای مدرن مدیریت منابع انسانی استفاده میکنند، آمادگی بیشتری برای پذیرش و بهکارگیری هوش مصنوعی دارند.
سیدایمان میرعمادی: ایران باید جایگاه خود را در زنجیره ارزش هوش مصنوعی مشخص کند
سیدایمان میرعمادی، دانشیار دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، با اشاره به تفاوت مسیر توسعه هوش مصنوعی در کشورهای مختلف گفت کشورها از یک مسیر واحد وارد این حوزه نشدهاند و هر کشور، متناسب با ظرفیتها، مزیتها و محدودیتهای خود، جایگاهی را در زنجیره ارزش هوش مصنوعی انتخاب کرده است.
او یکی از مهمترین اشتباهات ایران را مشخصنکردن جایگاه مطلوب کشور در این زنجیره دانست و این پرسش را مطرح کرد که ایران، با توجه به منابع محدود، باید در کدام بخش از زنجیره ارزش هوش مصنوعی متمرکز شود تا این انتخاب با مزیتها و محدودیتهای کشور تناسب داشته باشد.
از این منظر، سیاستگذاری هوش مصنوعی بدون انتخاب اولویتهای روشن، میتواند به پراکندگی منابع، موازیکاری و شکلگیری مجموعهای از برنامههای کماثر منجر شود. بنابراین، کشور باید مشخص کند که با توجه به ظرفیتهای داخلی، دسترسی به زیرساخت، سرمایه انسانی، توان صنعتی و نیازهای اقتصادی، در کدام بخشها امکان ایجاد مزیت رقابتی دارد.
برای دریافت گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران 1404، میتوانید از طریق این لینک اقدام کنید.
